मूल श्लोकः
અર્જુન ઉવાચ
પ્રકૃતિં પુરુષં ચૈવ ક્ષેત્રં ક્ષેત્રજ્ઞમેવ ચ।
એતદ્વેદિતુમિચ્છામિ જ્ઞાનં જ્ઞેયં ચ કેશવ।।13.1।।
श्रीमद् भगवद्गीता
मूल श्लोकः
શ્રી ભગવાનુવાચ
ઇદં શરીરં કૌન્તેય ક્ષેત્રમિત્યભિધીયતે।
એતદ્યો વેત્તિ તં પ્રાહુઃ ક્ષેત્રજ્ઞ ઇતિ તદ્વિદઃ।।13.2।।
मूल श्लोकः
ક્ષેત્રજ્ઞં ચાપિ માં વિદ્ધિ સર્વક્ષેત્રેષુ ભારત।
ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞયોર્જ્ઞાનં યત્તજ્જ્ઞાનં મતં મમ।।13.3।।
मूल श्लोकः
તત્ક્ષેત્રં યચ્ચ યાદૃક્ ચ યદ્વિકારિ યતશ્ચ યત્।
સ ચ યો યત્પ્રભાવશ્ચ તત્સમાસેન મે શ્રૃણુ।।13.4।।
मूल श्लोकः
ઋષિભિર્બહુધા ગીતં છન્દોભિર્વિવિધૈઃ પૃથક્।
બ્રહ્મસૂત્રપદૈશ્ચૈવ હેતુમદ્ભિર્વિનિશ્િચતૈઃ।।13.5।।
मूल श्लोकः
મહાભૂતાન્યહઙ્કારો બુદ્ધિરવ્યક્તમેવ ચ।
ઇન્દ્રિયાણિ દશૈકં ચ પઞ્ચ ચેન્દ્રિયગોચરાઃ।।13.6।।
मूल श्लोकः
ઇચ્છા દ્વેષઃ સુખં દુઃખં સઙ્ઘાતશ્ચેતનાધૃતિઃ।
એતત્ક્ષેત્રં સમાસેન સવિકારમુદાહૃતમ્।।13.7।।
मूल श्लोकः
અમાનિત્વમદમ્ભિત્વમહિંસા ક્ષાન્તિરાર્જવમ્।
આચાર્યોપાસનં શૌચં સ્થૈર્યમાત્મવિનિગ્રહઃ।।13.8।।
मूल श्लोकः
ઇન્દ્રિયાર્થેષુ વૈરાગ્યમનહઙ્કાર એવ ચ।
જન્મમૃત્યુજરાવ્યાધિદુઃખદોષાનુદર્શનમ્।।13.9।।
मूल श्लोकः
અસક્િતરનભિષ્વઙ્ગઃ પુત્રદારગૃહાદિષુ।
નિત્યં ચ સમચિત્તત્વમિષ્ટાનિષ્ટોપપત્તિષુ।।13.10।।
मूल श्लोकः
મયિ ચાનન્યયોગેન ભક્િતરવ્યભિચારિણી।
વિવિક્તદેશસેવિત્વમરતિર્જનસંસદિ।।13.11।।
मूल श्लोकः
અધ્યાત્મજ્ઞાનનિત્યત્વં તત્ત્વજ્ઞાનાર્થદર્શનમ્।
એતજ્જ્ઞાનમિતિ પ્રોક્તમજ્ઞાનં યદતોન્યથા।।13.12।।
मूल श्लोकः
જ્ઞેયં યત્તત્પ્રવક્ષ્યામિ યજ્જ્ઞાત્વામૃતમશ્નુતે।
અનાદિમત્પરં બ્રહ્મ ન સત્તન્નાસદુચ્યતે।।13.13।।
मूल श्लोकः
સર્વતઃ પાણિપાદં તત્સર્વતોક્ષિશિરોમુખમ્।
સર્વતઃ શ્રુતિમલ્લોકે સર્વમાવૃત્ય તિષ્ઠતિ।।13.14।।
मूल श्लोकः
સર્વેન્દ્રિયગુણાભાસં સર્વેન્દ્રિયવિવર્જિતમ્।
અસક્તં સર્વભૃચ્ચૈવ નિર્ગુણં ગુણભોક્તૃ ચ।।13.15।।
मूल श्लोकः
બહિરન્તશ્ચ ભૂતાનામચરં ચરમેવ ચ।
સૂક્ષ્મત્વાત્તદવિજ્ઞેયં દૂરસ્થં ચાન્તિકે ચ તત્।।13.16।।
मूल श्लोकः
અવિભક્તં ચ ભૂતેષુ વિભક્તમિવ ચ સ્થિતમ્।
ભૂતભર્તૃ ચ તજ્જ્ઞેયં ગ્રસિષ્ણુ પ્રભવિષ્ણુ ચ।।13.17।।
मूल श्लोकः
જ્યોતિષામપિ તજ્જ્યોતિસ્તમસઃ પરમુચ્યતે।
જ્ઞાનં જ્ઞેયં જ્ઞાનગમ્યં હૃદિ સર્વસ્ય વિષ્ઠિતમ્।।13.18।।
मूल श्लोकः
ઇતિ ક્ષેત્રં તથા જ્ઞાનં જ્ઞેયં ચોક્તં સમાસતઃ।
મદ્ભક્ત એતદ્વિજ્ઞાય મદ્ભાવાયોપપદ્યતે।।13.19।।
मूल श्लोकः
પ્રકૃતિં પુરુષં ચૈવ વિદ્ધ્યનાદી ઉભાવપિ।
વિકારાંશ્ચ ગુણાંશ્ચૈવ વિદ્ધિ પ્રકૃતિસંભવાન્।।13.20।।
मूल श्लोकः
કાર્યકારણકર્તૃત્વે હેતુઃ પ્રકૃતિરુચ્યતે।
પુરુષઃ સુખદુઃખાનાં ભોક્તૃત્વે હેતુરુચ્યતે।।13.21।।
मूल श्लोकः
પુરુષઃ પ્રકૃતિસ્થો હિ ભુઙ્ક્તે પ્રકૃતિજાન્ગુણાન્।
કારણં ગુણસઙ્ગોસ્ય સદસદ્યોનિજન્મસુ।।13.22।।
मूल श्लोकः
ઉપદ્રષ્ટાનુમન્તા ચ ભર્તા ભોક્તા મહેશ્વરઃ।
પરમાત્મેતિ ચાપ્યુક્તો દેહેસ્મિન્પુરુષઃ પરઃ।।13.23।।
मूल श्लोकः
ય એવં વેત્તિ પુરુષં પ્રકૃતિં ચ ગુણૈઃસહ।
સર્વથા વર્તમાનોપિ ન સ ભૂયોભિજાયતે।।13.24।।
मूल श्लोकः
ધ્યાનેનાત્મનિ પશ્યન્તિ કેચિદાત્માનમાત્મના।
અન્યે સાંખ્યેન યોગેન કર્મયોગેન ચાપરે।।13.25।।
मूल श्लोकः
અન્યે ત્વેવમજાનન્તઃ શ્રુત્વાન્યેભ્ય ઉપાસતે।
તેપિ ચાતિતરન્ત્યેવ મૃત્યું શ્રુતિપરાયણાઃ।।13.26।।
मूल श्लोकः
યાવત્સઞ્જાયતે કિઞ્ચિત્સત્ત્વં સ્થાવરજઙ્ગમમ્।
ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞસંયોગાત્તદ્વિદ્ધિ ભરતર્ષભ।।13.27।।
मूल श्लोकः
સમં સર્વેષુ ભૂતેષુ તિષ્ઠન્તં પરમેશ્વરમ્।
વિનશ્યત્સ્વવિનશ્યન્તં યઃ પશ્યતિ સ પશ્યતિ।।13.28।।
मूल श्लोकः
સમં પશ્યન્હિ સર્વત્ર સમવસ્થિતમીશ્વરમ્।
ન હિનસ્ત્યાત્મનાત્માનં તતો યાતિ પરાં ગતિમ્।।13.29।।
मूल श्लोकः
પ્રકૃત્યૈવ ચ કર્માણિ ક્રિયમાણાનિ સર્વશઃ।
યઃ પશ્યતિ તથાત્માનમકર્તારં સ પશ્યતિ।।13.30।।
मूल श्लोकः
યદા ભૂતપૃથગ્ભાવમેકસ્થમનુપશ્યતિ।
તત એવ ચ વિસ્તારં બ્રહ્મ સમ્પદ્યતે તદા।।13.31।।
मूल श्लोकः
અનાદિત્વાન્નિર્ગુણત્વાત્પરમાત્માયમવ્યયઃ।
શરીરસ્થોપિ કૌન્તેય ન કરોતિ ન લિપ્યતે।।13.32।।
मूल श्लोकः
યથા સર્વગતં સૌક્ષ્મ્યાદાકાશં નોપલિપ્યતે।
સર્વત્રાવસ્થિતો દેહે તથાત્મા નોપલિપ્યતે।।13.33।।
मूल श्लोकः
યથા પ્રકાશયત્યેકઃ કૃત્સ્નં લોકમિમં રવિઃ।
ક્ષેત્રં ક્ષેત્રી તથા કૃત્સ્નં પ્રકાશયતિ ભારત।।13.34।।
मूल श्लोकः
ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞયોરેવમન્તરં જ્ઞાનચક્ષુષા।
ભૂતપ્રકૃતિમોક્ષં ચ યે વિદુર્યાન્તિ તે પરમ્।।13.35।।